Kontakt Dermatit Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Tedavisi

Kontakt dermatit, cildin irritan veya alerjen maddelerle teması sonucunda gelişen inflamatuvar bir deri hastalığıdır. Kızarıklık, kaşıntı, yanma, ödem ve vezikül oluşumu ile karakterizedir. Akut veya kronik seyredebilir ve temas eden maddenin uzaklaştırılması temel tedavi yaklaşımını oluşturur.

İrritan kontakt dermatit, kimyasal maddeler, deterjanlar, sabunlar veya asitler gibi cilt bariyerini doğrudan bozan etkenlere bağlı olarak ortaya çıkar. Bağışıklık sistemi aracılığı olmaksızın gelişir ve genellikle temas süresi ile madde yoğunluğuna bağlı şiddet gösterir.

Alerjik kontakt dermatit, bağışıklık sisteminin gecikmiş tip hipersensitivite reaksiyonu ile gelişir ve nikel, parfüm, lateks veya kozmetik ürünler sık nedenler arasında yer alır. Duyarlanma süreci sonrası tekrar temasla klinik bulgular belirginleşir ve yayılım gösterebilir.

Kontakt dermatit tedavisi, sorumlu etkenin belirlenmesi ve temasın kesilmesi esasına dayanır. Topikal kortikosteroidler, nemlendiriciler ve bariyer güçlendirici ürünler semptom kontrolünde kullanılır. Koruyucu önlemler ve uygun cilt bakımı nüks riskini azaltır.

Kontakt Dermatit Nedir ve Cildimizde Neler Olur?

Cildimizin en üst tabakasını mikroskobik bir tuğla duvara benzetebiliriz. Bu duvarda cilt hücrelerimiz tuğlaları oluştururken, seramid ve kolesterol gibi doğal yağlar bu tuğlaları sıkıca birbirine bağlayan harç görevini görür. Sağlam bir duvar, içerideki suyu dışarı sızdırmazken, dışarıdaki zararlı maddelerin de içeri girmesine asla izin vermez. Kontakt dermatit dediğimiz durum bu kusursuz duvarın yıkılmasıyla başlayan bir dizi olaylar zinciridir. Cilt yüzeyinin çevresel bir maddeyle doğrudan temas etmesi sonucunda ortaya çıkan, kızarıklık, kaşıntı ve sulantı ile karakterize iltihaplı bir cilt rahatsızlığıdır.

Günümüzün hızla sanayileşen dünyasında, yeni kimyasalların hayatımıza girmesiyle birlikte bu rahatsızlığın görülme sıklığı inanılmaz boyutlara ulaşmıştır. Toplumun çok büyük bir kesimi hayatının bir döneminde mutlaka bu sorunla yüzleşmektedir. Bu durum sadece kozmetik bir problem değil ellerin kullanılamamasına, iş gücü kaybına ve ciddi psikolojik strese yol açabilen derin bir sağlık sorunudur. Hastalığın temelinde yatan mekanizmalar incelendiğinde, bu yangının aslında iki farklı yolla alevlendiği görülür. Bunlar cildin doğrudan tahriş olması veya bağışıklık sisteminin aşırı tepki vermesi durumlarıdır.

İrritan Kontakt Dermatit Cildimizi Nasıl Tahriş Eder?

Tüm vakaların çok büyük bir kısmını oluşturan irritan kontakt dermatit, adından da anlaşılacağı üzere doğrudan bir tahriş olayıdır. Burada bağışıklık sisteminin önceden bir maddeyi tanıması veya o maddeye karşı özel bir alerji geliştirmesi gerekmez. Sorun tamamen fiziksel ve kimyasal bir yıkımdır. Günlük hayatta sıkça kullandığımız güçlü sabunlar, bulaşık deterjanları, çamaşır suları veya alkol bazlı dezenfektanlar ciltteki o koruyucu yağ harcını adeta eritir. Harç eridiğinde tuğlalar arasındaki bağ kopar.

Bariyerin yıkılmasıyla birlikte cildin derinliklerindeki su hızla buharlaşarak dışarı kaçar, bu da cildin aniden kurumasına ve çatlamasına neden olur. Çatlayan bu zayıf deriden içeri sızan tahriş edici maddeler, doğrudan canlı cilt hücrelerine zarar vermeye başlar. Hücreler hasar gördüklerinde yardım çağırmak için çevreye alarm sinyalleri salgılarlar. Bu alarm sinyalleri bölgedeki kan damarlarını genişletir, alanı kızartır ve iltihap hücrelerini oraya toplayarak tahriş edici bir yangın başlatır. Bu yangının ne kadar şiddetli olacağı, kimyasalın ne kadar sert olduğuna ve cildinizde ne kadar uzun süre kaldığına bağlı olarak değişir.

Alerjik Kontakt Dermatit Süreci Nasıl İşler?

Alerjik kontakt dermatit ise tahrişten çok daha sinsi ve karmaşık bir süreçtir. Burada cilde temas eden madde aslında doğrudan hücreleri parçalayacak kadar güçlü bir asit veya deterjan değildir; son derece sıradan, masum görünen bir parfüm damlası veya bir metal parçası olabilir. Ancak bağışıklık sistemi bu maddeyi bir “düşman” olarak algılar. Bu durum iki aşamalı, uzun bir senaryodur.

İlk aşamada, cilde temas eden çok küçük boyutlu alerjen maddeler deri bariyerini sessizce aşar ve içerideki bağışıklık sistemi bekçilerine yakalanır. Bu bekçiler, maddeyi alır ve vücudun savunma merkezlerine götürerek tanıtır. Bu ilk tanışma evresinde cildinizde hiçbir kızarıklık veya kaşıntı olmaz, kişi tamamen sağlıklı görünür. Ancak vücut artık o maddeyi hafızasına kazımıştır. İkinci aşama ise yıllar sonra bile gerçekleşebilir. Duyarlı hale gelmiş kişi aynı maddeyle tekrar temas ettiğinde, hafızadaki savunma hücreleri hızla o bölgeye akın eder. Temastan yaklaşık bir ila üç gün sonra bölgede devasa bir hücresel savaş başlar ve şiddetli kaşıntıyla birlikte ciltte su toplamaları, kızarıklıklar ortaya çıkar.

Günlük Hayatta Kontakt Dermatit Hastalığına Yol Açan Maddeler Nelerdir?

Yaşadığımız çevre, cildimiz için potansiyel tehlikelerle doludur. Cildin reaksiyon göstermesine neden olan maddeler genellikle hayatımızın tam merkezinde, her gün elimizin altında olan eşyalardır.

Sık karşılaşılan tetikleyici maddeler şunlardır:

• Nikel
• Kobalt
• Potasyum dikromat
• Parfüm
• Paraben
• Metilizotiyazolinon
• Parafenilendiamin
• Lateks
• Papatya
• İncir özsuyu

Bu maddeler günlük yaşantımızda o kadar iyi gizlenmiştir ki birçoğumuz onların varlığından bile haberdar olmayız. Nikel, imitasyon takılarda, pantolon düğmelerinde, saat kordonlarında ve hatta bazı madeni paralarda bulunur. Kadınlarda göbek deliği çevresinde görülen geçmeyen kızarıklıkların bir numaralı sorumlusu genellikle o çok sevilen kot pantolonun metal düğmesidir. İnşaat sektörünün vazgeçilmezi olan çimentonun içinde bulunan potasyum dikromat, ustaların ellerinde yıllarca iyileşmeyen derin, ağrılı çatlaklara neden olur.

Kozmetik dünyası da masum değildir. Şampuanlara güzel koksun diye eklenen parfüm karışımları veya kremlerin raf ömrünü uzatmak için kullanılan paraben gibi koruyucular, yüz ve boyun bölgelerinde aniden parlayan egzamaların temel nedenlerindendir. Özellikle yaz aylarında tatil yörelerinde çocuklara yaptırılan geçici siyah kına dövmelerinin içindeki parafenilendiamin isimli kimyasal, ömür boyu sürecek çok şiddetli bir saç boyası alerjisinin tohumlarını atabilir. Ayrıca limon sıkarken, incir toplarken veya çimenlerde yürürken ciltte kalan bitki öz suları, güneş ışığıyla birleştiğinde deride devasa su kabarcıkları oluşturarak kalıcı lekelere dönüşebilir.

Kontakt Dermatit Belirtileri Evrelere Göre Nasıl Değişim Gösterir?

Hastalığın cildimizde bıraktığı izler, her zaman aynı görünüme sahip değildir. Süreç bir zaman çizelgesi gibi ilerler ve her evrenin kendine has, oldukça rahatsız edici bir karakteri vardır.

İlk günlerde, yani akut evrede, cildin maddeyle temas ettiği yerde aniden çok canlı, parlak bir kızarıklık belirir. Bu kızarıklığın üzerinde tıpkı kaynayan bir suyun yüzeyindeki kabarcıklar gibi minik, içi sıvı dolu kesecikler oluşur. Eğer reaksiyon çok şiddetliyse, bu minik kesecikler birleşerek büyük, gergin su toplamalarına dönüşür. Bu evrede cilt sürekli sızıntı halindedir, hastalar yara yerinin sürekli ıslak kaldığını ve şiddetli bir batma hissiyle karıştığını ifade ederler.

Zaman geçtikçe ve akut alevlenme biraz yatıştığında hastalık orta evreye geçer. Artık o yoğun sulanma durmuştur. Kızarıklık biraz daha soluklaşır, su kabarcıkları patlayarak yerini ince kabuklanmalara ve pullanmalara bırakır. Deri hafiften kurumaya ve elastikiyetini kaybetmeye başlar. Ancak en büyük sorun, temastan kaçınılmadığında ortaya çıkan kronik evredir. Aylarca veya yıllarca aynı tahriş edici maddeye maruz kalan cilt, kendini korumak için çaresizce kalınlaşmaya başlar. Cilt çizgileri o kadar belirginleşir ki deri adeta bir ağaç kabuğu veya meşin gibi sert bir doku halini alır. Bu kalınlaşmış, kupkuru cilt esneyemediği için her harekette yarılır. Özellikle parmak uçlarında ve eklem yerlerinde kâğıt kesiği gibi derin, sızlayan ve kanayan çatlaklar meydana gelir. Bu evrede kaşıntı dayanılmaz boyutlardadır ve kaşıdıkça deri daha da kalınlaşarak tam bir kısır döngü yaratır.

Vücuttaki Yara Bölgeleri Kontakt Dermatit Nedenleri Hakkında Neler Söyler?

Ciltteki döküntünün yerleşimi, tıbbi dedektiflik sürecinin en önemli ipucudur. Vücudun hangi bölgesinin etkilendiği, genellikle suçlu maddenin ne olduğu konusunda çok net mesajlar verir.

En sık etkilenen başlıca bölgeler şunlardır:

• Göz kapakları
• Dudaklar
• Boyun
• Göbek deliği
• Eller
• Parmak araları
• Ayaklar
• Genital bölge

Göz kapakları vücudumuzdaki en ince ve en hassas deriye sahiptir. Çoğu zaman sorunun kaynağı doğrudan göze sürülen bir madde değildir. Havada uçuşan bir oda spreyi veya tırnaklara yeni sürülmüş ojenin, gözü hafifçe ovuşturma sırasında taşınması bile bu bölgeyi anında kabartmaya yeter. Dudaklarda görülen bitmek bilmeyen kuruma ve çatlamaların altında genellikle dudak nemlendiricilerindeki aromalar, diş macunlarındaki nane esansları yatar.

Eller ve parmak araları ise tahriş edici kontakt dermatitin kalbidir. Her el yıkamada tam durulanmayan sabun köpükleri parmak aralarında birikir, yüzüklerin altında kalan nemli alanlar kimyasalların cildi yavaş yavaş eritmesi için mükemmel bir ortam sunar. Ayaklarda görülen sorunlar genellikle ayakkabıların yapıştırıcılarına veya içindeki boyalara karşı gelişirken, genital bölgedeki inatçı kaşıntıların ardında sıklıkla kokulu tuvalet kâğıtları, ıslak mendiller veya terlemeyi önleyen sentetik iç çamaşırları bulunur.

Meslek Seçimi Kontakt Dermatit Riskini Nasıl Etkiler?

Bu hastalık sadece evdeki sabunlardan kaynaklanmaz; modern çalışma hayatının getirdiği en büyük mesleki zorluklardan biridir. Birçok insanın geçim kaynağı olan meslekleri, aynı zamanda ciltlerinin en büyük düşmanı haline gelebilmektedir.

Risk altındaki meslek grupları şunlardır:

• Sağlık çalışanları
• Kuaförler
• Berberler
• İnşaat işçileri
• Aşçılar
• Temizlik personeli
• Makinistler
• Diş hekimleri

Bir sağlık çalışanının gününü düşünün. Günde belki elli kez ellerini yıkar, her seferinde güçlü dezenfektanlar kullanır ve saatlerce havasız lateks eldivenlerin içinde ellerini terletir. Bu durum cilt bariyerinin toparlanmasına fırsat bile vermeden onu sürekli yıpratır. Kuaförler her gün onlarca kişinin saçını yıkar, güçlü saç açıcı kimyasallarla ve siyah saç boyalarındaki şiddetli alerjenlerle çıplak elle temas ederler. Meslek hayatlarının ilerleyen yıllarında ellerinde oluşan yaralar yüzünden makas bile tutamayacak hale gelen çok sayıda kuaför bulunmaktadır.

İnşaat alanında çalışan ustalar toza, toprağa ve en önemlisi ağır metaller içeren harçlara maruz kalır. Aşçıların elleri sürekli domates, limon, soğan gibi asitli sebzelerin sularıyla temas halindedir ve sürekli ıslak kalan bu eller bir süre sonra savunmasını tamamen yitirir. Sanayide, ağır makinelerle uğraşan işçilerin kullandığı motor yağları ve endüstriyel çözücüler, cildin doğal yapısını tamamen bozarak kollarda yaygın döküntülere yol açar. Bu nedenle hastanın ne iş yaptığı, hastalığın çözümündeki en kilit sorulardan biridir.

Kontakt Dermatit Teşhisi Nasıl Konulur?

Doğru teşhisi koymak, sadece cilde büyüteçle bakmaktan ibaret değildir; hastanın hayatını mikroskop altına almayı gerektirir. Süreç çok detaylı bir sohbetle başlar. Döküntünün ne zaman başladığı, hafta sonları veya yıllık izne çıkıldığında azalıp azalmadığı incelenir. Eğer hastalık tatilde iyileşip işe dönünce tekrar alevleniyorsa, suçlu kesinlikle iş yerindedir. Hastanın gizli hobileri sorgulanır; evde maket uçak yaparken kullanılan yapıştırıcılar, bahçe işleriyle uğraşırken dokunulan bitkiler veya evde kendi kendine hazırlanan bitkisel kürler sorunun ana kaynağı olabilir.

Klinik şüphe alerjik bir duruma işaret ediyorsa, altın standart olarak kabul edilen “Yama Testi” devreye girer. Bu test, kandan yapılan alerji testlerinden tamamen farklıdır çünkü bu hastalık kanda değil hücresel düzeyde gerçekleşir. Test sırasında, en sık alerjiye yol açan onlarca maddenin çok seyreltilmiş, güvenli halleri küçük odacıklar halinde hastanın sırtına yapıştırılır. Bantlar sırtta iki tam gün (48 saat) boyunca hiç ıslatılmadan, banyo yapılmadan ve terletici sporlardan uzak durularak bekletilir. Süre dolduğunda bantlar çıkarılır ve sırttaki kızarıklıklar incelenir. Ancak bağışıklık sisteminin tepkisi gecikmeli olduğu için asıl değerlendirme genellikle bantlar çıkarıldıktan bir veya iki gün sonra yapılarak cildin hangi maddeye karşı isyan bayrağı çektiği kesin olarak tespit edilir.

Kontakt Dermatit Hangi Diğer Cilt Hastalıklarıyla Karışabilir?

Cilt hastalıkları dünyasında birçok sorun birbirinin kılığına girmeyi çok sever. Kontakt dermatit de görünümüyle diğer pek çok yaygın deri hastalığını kusursuz bir şekilde taklit edebilir. Yanlış tanı, hastanın aylarca işe yaramayan kremler kullanmasına ve umutsuzluğa kapılmasına neden olabilir.

Karışabilen başlıca hastalıklar şunlardır:

• Atopik dermatit
• Seboreik dermatit
• Sedef hastalığı
• Mantar enfeksiyonu
• Numuler egzama
• Kuruluk egzaması

Çocukluk çağından beri süregelen atopik egzama, genellikle genetik bir yatkınlık barındırır ve dirsek içleri, diz arkaları gibi eklem kıvrımlarını tutmayı sever. Seboreik dermatit ise alerjiden ziyade cildin yağlı alanlarını, kaşların içini, burun kenarlarını ve saçlı deriyi etkileyen, sarımsı kepeklenmelerle seyreden bir durumdur. Sedef hastalığı, üzerindeki kalın, gümüş rengi pullanmaları ve keskin sınırlarıyla farklı bir yapıya sahiptir. Bazen ellerde görülen tek taraflı şiddetli bir kuruluk ve soyulma, hastalar tarafından tahriş sanılsa da mikroskobik incelemede inatçı bir mantar enfeksiyonu çıkabilir. Bu ayrımı yapmak ve doğru teşhisi koymak, tedavinin rotasını tamamen değiştiren en önemli adımdır.

Modern Tıpta Kontakt Dermatit Tedavisi Nasıl Yapılır?

Tedavide başarının sırrı, basamaklı ve sabırlı bir yol izlemekten geçer. Dünyanın en güçlü ilacını bile kullansanız, cildinizi tahriş eden veya alerji yapan o suçlu maddeyi hayatınızdan çıkarmadığınız sürece iyileşme sağlamak imkansızdır. Bu nedenle birinci ve en hayati adım, tetikleyiciyi tespit edip ondan tamamen uzaklaşmaktır. Su, sabun ve kimyasallarla teması kesmek, bariyeri korumanın ilk kuralıdır.

İkinci basamakta, yıkılmış olan o mikroskobik duvarın onarılması gerekir. Cildin kendi yapısını taklit eden, içinde seramid ve faydalı yağ asitleri bulunan çok özel onarıcı kremler devreye girer. Bu kremler, açıkta kalan cilt hücrelerinin üzerini bir zırh gibi kaplayarak dış etkenlerin içeri girmesini engeller.

Yangının şiddetli olduğu dönemlerde, cildin derinliklerindeki o sitokin fırtınasını dindirmek için profesyonel tıbbi kremler kullanılır. Tedavinin bel kemiği olan bu kremler rastgele değil çok dikkatli bir ölçüyle sürülmelidir. Genellikle tavsiye edilen yaklaşım işaret parmağının ucuna sıkılan ince bir şerit kremin, her iki elin avuç içi kadar bir alana incecik yedirilerek uygulanmasıdır. Eğer lezyonlar çok geniş, sulantılı ve hastayı uyutmayacak kadar şiddetliyse, sadece sürülen kremler yeterli olmaz. Bu noktada ağızdan alınan veya enjeksiyon yoluyla uygulanan daha güçlü tıbbi destekler, kaşıntıyı baskılayıcı ilaçlar veya ıslak pansuman gibi cildi yatıştıran özel sargı teknikleri devreye sokularak vücudun kontrolü yeniden ele alması sağlanır.

Kontakt Dermatit Geçtikten Sonra Cilt Sağlığını Korumak İçin Neler Yapılmalıdır?

Döküntünün tamamen sönmesi, cildin eski sağlığına kavuştuğu anlamına gelmez. Gözle görülen kızarıklık geçse bile, cildin mikroskobik düzeydeki mimarisinin tamamen kendini toparlaması haftalar sürer. Bu süreçte ve sonrasında cilde bir bebek gibi bakmak, hastalığın tekrar alevlenmesini önlemenin tek yoludur.

Temel koruma adımları şunlardır:

• Düzenli nemlendirme
• Kokusuz ürün seçimi
• Ilık suyla duş
• Pamuklu eldiven kullanımı
• Etiket okuma alışkanlığı
• Sert liflerden kaçınma

Her banyodan sonra, cildin henüz hafif nemli olduğu ilk üç dakika içinde yoğun nemlendirici sürmek, suyu cilde hapsetmenin en etkili yoludur. Kaynar suyla yıkanmak veya banyoda sert keseler yapmak, yeni onarılmış bariyeri anında tekrar yıkar; bu nedenle her zaman ılık su tercih edilmelidir. Piyasada satılan “yüzde yüz doğal” veya “tamamen bitkisel” etiketli ürünlerin her zaman güvenli olduğu algısı çok büyük bir yanılgıdır; doğadaki pek çok masum bitki, cildin en büyük düşmanı olabilir. Bu sebeple, renksiz, parfümsüz ve dermatolojik testlerden geçmiş, sade içerikli ürünler kullanılmalıdır. Ev işleri yaparken elleri korumak için sadece plastik değil içi terlemeyi emen pamukla kaplı eldivenler tercih edilmelidir. En önemlisi, yama testiyle saptanan bir alerjen varsa, alınan her kozmetik ürünün arka etiketi bir dedektif titizliğiyle okunmalı ve tehlikeli maddelerin eve girmesine asla izin verilmemelidir.

Sıkça Sorulan Sorular